Waarom werd God mens?
(Cur deus homo)
& Ondenkbaar dat Hij niet bestaat
(Proslogion)
vertaald
door Vincent Hunink
ingeleid door Wim Verbaal,
Damon, Eindhoven 2024
ISBN 97894 63404297; 179 blz. €24,95
Geloven in God
is misschien nog niet zo moeilijk.
Zeker voor een middeleeuwse auteur
zoals Anselmus van Canterbury
(1033-1109). Maar daadwerkelijk
begrijpen wie Hij is, en dat Hij
bestaat, dat is nog iets anders. In
verschillende werken probeert
Anselmus juist zulke kennis te
bereiken. Langs de weg van het
verstand, met logisch redeneren en
vanuit grote Bijbelkennis, baant hij
voor zichzelf en zijn lezers de weg
naar rationele inzichten over God en
zijn grote heilsplan.
Het
allerberoemdst is wel Anselmus’
‘godsbewijs’: God is volgens hem
datgene waarboven niets groters
gedacht kan worden. Het is
eenvoudigweg ondenkbaar dat Hij niet
bestaat. Anselmus ontwikkelt deze
theorie in zijn meest gelezen
geschrift, het Proslogion uit
1077-1078.
In eigen tijd
kreeg hij vooral bekendheid met een
andere tekst, waarin hij tal van
vragen bespreekt over Gods plan met de
wereld. En daarop sluitende antwoorden
formuleert. Zijn Cur deus homo
(‘waarom [werd] God mens?’), voltooid
in 1098, gaat over kwesties die het
christendom en het hele menselijk
bestaan aangaan. Hoe zit het met Gods
menswording? En met zijn dood,
waardoor Hij de mensheid heeft
bevrijd? Kon dat allemaal niet anders?
Of via een andere persoon? Anselmus
bespreekt het met groot raffinement en
probeert zo het mysterie van God te
ontraadselen.
Ook stilistisch
hebben beide teksten veel te bieden.
Het Proslogion is doorspekt
met lyrische passages, die een
persoonlijk, meditatief accent
aanbrengen. En Waarom werd God
mens? heeft de aantrekkelijke
vorm van een dialoog tussen Anselmus
en zijn nieuwsgierige leerling Boso.
Anselmus’ stellige
antwoorden zijn misschien niet voor
alle 21e lezers overtuigend. Maar als
monument van christelijke filosofie
wekken ze onverminderd bewondering.
FRAGMENT
Boso
De diepere lagen van het
christelijk geloof moeten we natuurlijk eerst
geloven, zo hoort dat. Pas daarna mogen we ons
wagen aan onderzoek ernaar via het verstand.
Maar evenzo schieten we tekort in aandacht,
denk ik, als we ná te zijn gesterkt in ons
geloof, geen poging doen om wat we geloven ook
te begrijpen. Welnu, door Gods vooropgaande
genade sta ik, denk ik, stevig in het geloof
aan onze verlossing. Ja, al zou ik geen enkel
aspect van mijn geloof met mijn verstand
kunnen bevatten, toch is er niets wat me die
rotsvaste zekerheid kan ontnemen. Daarom wil
ik je vragen mij te vertellen wat velen, je
weet het, samen met mij vragen: uit welke
noodzaak, om welke reden, heeft God, die toch
almachtig is, de nederige en zwakke menselijke
natuur aangenomen, om zo die natuur te
herstellen?
Anselmus
Oei, wat je van me
vraagt is te hoog voor mij. Daarom durf ik
hier niet te bespreken wat mijn verstand
te boven gaat (Sir. 3,22(21)). Want als
iemand dan vindt dat mijn verklaringen niet
toereikend zijn, of dit domweg vaststelt,
denkt hij misschien dat de waarheid mij
ontgaat, meer dan dat mijn verstand niet bij
machte is om die waarheid te bevatten.
Boso
Daarvoor hoef je niet
bang te zijn. Je kunt beter iets anders voor
ogen houden: in een gesprek over een bepaald
onderwerp onthult God vaak wat eerder
verborgen bleef. Stel je hoop maar op Gods
genade. Als je wat je om niet hebt
ontvangen (Mat. 10,8) vrijelijk
uitdeelt, zul je ook verdienen dat je ontvangt
wat het verstand te boven gaat en waar
je eerder niet bij kon.
Anselmus
Nou, ik zie hier nog
iets anders, waardoor we dit onderwerp
nauwelijks ten volle kunnen bespreken, of
zelfs helemaal niet. Daarvoor is namelijk
kennis nodig van begrippen zoals macht,
noodzaak, wil en nog meer. En elk daarvan kun
je alleen voluit bekijken in samenhang met de
rest. Daarom vergt bespreking ervan een
afzonderlijk werk. Geen gemakkelijk werk,
dunkt me, maar ook niet helemaal nutteloos.
Want onwetendheid van deze dingen maakt
bepaalde zaken moeilijk, die juist gemakkelijk
worden door kennis ervan.
Boso
Ga er dan waar nodig
maar even op in, op zo’n manier dat het
volstaat voor dit werk van nu. Wat er meer
over gezegd moet worden stellen we dan uit tot
een andere keer.
(uit het begin van de dialoog, boek 1)
RECENSIES
Uit de bespreking door 'D.K.'
op ChristusRex.be
(https://www.christusrex.be/2216-het-mysterie-van-god/):
'... Dat bewijs geldt nu niet meer
voor de meeste christenen, maar hoe
je het ook draait of keert: het
steekt wel logisch en rationeel in
elkaar. Het toont de kracht van ons
denken aan, maar ook wat er gebeurt
als we het denken loskoppelen van
elke referentie naar de realiteit.
Het is geweldig dat de twee
beroemdste traktaten van Anselmus
verenigd zijn in dit volume en dat
dankzij de immense vertaalkracht van
Vincent Hunink. De inleiding van Wim
Verbaal vormt de perfecte intro op
dit boek.'
===
uit de bespreking door
op Soφie (2025-2) door Joost H
e n g s t m e n g e l
(https://sophieonline.nl/tussen-geloven-en-aanschouwen/)
'De vertaling van Hunink
leest prettig. Hij is er in geslaagd om
Anselmus’ zeker niet eenvoudige teksten
(want een mix van doorwrochte logica,
meeslepende retoriek en
‘lyrischmeditatieve’ momenten) in
begrijpelijk, hedendaags Nederlands om te
zetten. Daarmee vormt de taalbarrière geen
excuus meer voor wijsgerig Nederland om
kennis te nemen van deze twee klassiekers.
