VincentHunink.nl


Home > ONDERZOEK > VERTALINGEN | EDITIES | PUBL.LIJST | PROJECTEN ||| BRONNEN | INDEX




intro

teksten

recensies

 


Paul van Geest & Vincent Hunink

Met zachte hand
Augustinus over dwang binnen kerk en maatschappij (brief 185)

Damon, Budel 20
12

geb.,152 p.; ISBN 9789460360640; EUR 24,90

 

 

Tientallen jaren leverde Augustinus (354-430) strijd tegen tegen de beweging van de donatisten. Onder de vele teksten die hij tot of tegen de donatisten schreef is er uit de latere periode een belangrijke brief. In deze brief, nummer 185 uit het jaar 417, gaat het eigenlijk niet eens meer over de verschillen in de leer, maar alleen over de vraag: hoe kunnen de donatisten terugkeren in de moederkerk? Natuurlijk, als ze zich bekeren en boete doen voor hun fouten, zijn ze welkom en mogen ze binnenkomen. Maar als ze nu niet willen? Mag de kerk ze dan een zetje in de rug geven? Een beetje dwang uitoefenen?

Brief 185 staat bekend om zijn sleutelwoorden cogite intrare, 'dwing ze binnen te komen'. En staat daarmee model voor een kant van Augustinus' denken waarbij veel moderne mensen zich ongemakkelijk voelen.

Maar wie de brief zorgvuldig leest kan zien dat Augustinus beslist niet als een brute machthebber dwang en geweld verheerlijkt. Integendeel, hij heeft daar een grondige afkeer van. Anderen dwingen is voor hem zeker geen gemakkelijke oplossing, maar een laatste redmiddel. Hij maakt de vergelijking met een huis dat op instorten staat. Daaruit red je wie je kunt, of mensen nu mee willen of niet.

Centraal in Augustinus' denken staat zijn overtuiging dat de kerk, zíjn kerk, de universele kerk is. Daar hoort iedereen, 'kaf en koren', in thuis. In laatste instantie moet je mensen dus een zetje in de rug geven in hun eigen belang.

In deze fascinerende tekst wordt duidelijk hoezeer Augustinus worstelt met de kwestie van dwang. Hij haalt er voorbeelden en bijbelteksten bij, spreekt over juridische verwikkelingen, en rakelt de geschiedenis op in het conflict met de donatisten. Maar steeds schrijft hij vanuit een gevoel van christelijke naastenliefde en pastorale zorg. Want het is duidelijk waarop hij uit is: de eenheid van de kerk, als basis voor redding van álle mensen.

Met zachte hand bevat een volledige vertaling van brief 185, de eerste in het Nederlands. De tekst wordt voorafgegaan door een uitgebreid, verhelderend essay over de ontwikkelingsgang van Augustinus' denken over dwang en geweld, waarvan brief 185 de synthese vormt. Zelfs in deze omstreden kwestie van dwang blijkt Augustinus inspirerend te kunnen werken.
 

Publicatie november 2012

 



Tekstvoorbeeld

 

Het bouwvallige huis

Stel, je hebt twee mensen die in één huis wonen, een huis waarvan wij zeker weten dat het een bouwval is. Voordat het instort vertellen wij dat aan ze maar ze willen ons niet geloven en blijven koppig binnen zitten. Dan proberen wij ze daar natuurlijk weg te halen, desnoods tegen hun zin. En daarna laten we zien dat daar echt instorting dreigt, zodat ze niet terug durven naar de plek van het dreigend onheil. Doen we dat niet? Dan is het oordeel dat wij wreed zijn niet misplaatst.

Maar stel, het ligt iets anders. Een van beiden zegt: 'Niet binnenkomen! Als jullie ons hier weghalen maak ik mezelf van kant!' De ander wil weliswaar niet weg en wil niet weggehaald worden, maar durft ook geen zelfdoding aan. Wat kiezen we dan? Allebei opgeven en gewoon laten bedelven onder het puin? Of in ieder geval een van de twee redden met onze barmhartige hulp, terwijl de ander dan omkomt, niet door onze schuld maar door zijn eigen schuld? De keuze is heel gemakkelijk. Geen mens is zo achterlijk dat hij niet ziet wat er in zo'n geval moet gebeuren. 

Goed, nu heb ik een vergelijking gemaakt van twee personen, één hopeloos geval tegenover één iemand die gered is. Wat moeten we dan denken over een klein groepje hopeloze gevallen tegenover een onafzienbare menigte van bevrijde volken? Want ja, we spreken hier over een aantal personen die omkomen door hun eigen wil, maar het aantal boerenhoeven, nederzettingen, dorpen, vestingen, grotere plaatsen en steden dat dankzij die wetten is bevrijd van dodelijke, eeuwigdurende vernietiging is groter! 

Desnoods één

Laten we over deze kwestie nog iets zorgvuldiger nadenken. Stel, in dat bouwvallige huis zitten heel veel mensen en er is er in ieder geval één die je kunt redden, en bij onze poging daartoe springen de anderen van het dak om zichzelf te doden. Dan zouden we verdriet hebben over al die anderen maar troost vinden in het behoud van die ene mens. Nee, we willen niet dat die anderen zichzelf te gronde richten, Maar om dat te voorkomen zouden we niet gewoon maar iedereen laten omkomen zonder één mens te redden! 

Hier op aarde is alles maar tijdelijk en kortstondig. Iemand het leven redden is maar voor een beperkte periode. En toch zet de ware rede en goedheid ons ertoe aan mensen te hulp te schieten. Dus hoe zit het als verkrijgen van het eeuwig leven en vermijden van eeuwige straffen op het spel staat? Hoe zien we dan het werk van barmhartigheid dat we voor de mensen op ons moeten nemen?

(brief 185, 33-34)

 


 


 

Recensies

 

Uit paginagroot artikel in Friesch Dagblad door D r .   W . H .   t e n   B o o m , [digitaal volledig hier]:

(...) In het onlangs uitgekomen boekje Met zachte hand. Augustinus over dwang in kerk en maatschappij bieden de theoloog Paul van Geest en de classicus Vincent Hunink een vlot geschreven vertaling en een nadere duiding van Augustinus’ gedachten, die overigens teruggaat op twee eerdere artikelen van Van Geest in het Engels.
(...)
Mooi werken de auteurs dit motief van Christus als geneesheer uit vanuit Augustinus’ gulden regel voor het samenleven: waar een broeder de gemeenschap schaadt, moet hij - uiteindelijk - worden verwijderd.
(...)
Wat opvalt in het boekje is de defensieve insteek. Het verwijt dat Augustinus de ‘vader van de Inquisitie’ wordt genoemd lijkt de auteurs nogal te drukken, zodat de poging wordt ondernomen hem daarvan vrij te pleiten.
Een dergelijke inzet komt nooit helemaal goed. De verzachtende opmerkingen dat Augustinus leefde in een tijd waarin geweld en dwang aan de orde van de dag waren, versterken dan ook juist de suggestie dat Augustinus toch een gewelddadige element heeft waar wij afstand van moeten (en kunnen) nemen.
Wie deze tekst echter onbevangen leest komt eerder tot een geheel tegenovergestelde conclusie: de feitelijke maatregel van dwang die Augustinus hier zegent is niet meer dan dat de overheid de Donatisten een boete van goudstukken uitdeelt om hen zo als ketters te bestrijden! Dat heeft met martelingen die de kerk zou moeten uitvoeren (deze brief is dan ook niet aan paus Bonifatius, maar aan de Romeinse militair Bonifatius geschreven) niets te maken.
(...)
Bijzonder hiervoor lijken mij de laatste bladzijden van deze brief (waar de auteurs helaas niet op ingaan), als Augustinus stelt dat het beter is dat de moederkerk pijn lijdt en zelfs beschadigd wordt wanneer haar verloren kinderen weer worden opgenomen, dan dat deze verloren gaan. Dat is dan weer helemaal Augustinus. Die liefde missen we niet alleen bij de Inquisitie, maar ook bij onszelf.

 

+++

Boek is gesignaleerd en samengevat in een uitvoerige bespreking van vier nieuwe Augustinus-boeken door K l a a s   v a n   d e r   Z w a a g   in Reformatorisch Dagblad, 28 december 2012, 10-11. Geen relevante citaten met een oordeel over inleiding en/of vertaling.

+++

Het boek is besproken in een uitvoerige recensie in het Nederlands Dagblad van 18 januari 2013 door R i e n   v a n   d e n   B e r g. De recensent besteedt vooral aandacht aan het conflict met de donatisten, en brengt in dat kader ook de Psalm tegen de donatisten ter sprake.

+++

'(...) De vertaling van Vincent Hunink is tot slot een feest. Hij slaagt erin een stokoude tekst in een dode taal om te toveren tot levend Nederlands. Wie een woord als "beoorlogen" zo mooi weet te gebruiken, heeft terecht een prijs van het Letter[en]fonds verdiend.'

uit de bespreking door M a r i j k e   L a u w e r s e   in Trouw van 29 januari 2013 (De Verdieping p.11)

+++

'(...) De brief, voor het eerst in het Nederlands vertaald (VH) in hedendaags, sprankelend Nederlands toont wederom de kwaliteiten van Augustinus als redenaar.' 

Uit de bespreking door W. H. J.   v a n   S t i p h o u t  in NBD biblion (23-1-2013)

+++

 

'(...) Het is een weelde dat uitgeverij Damon een breed publiek in staat stelt zich een gefundeerd oordeel te vormen vanuit goed gedocumenteerde vertalingen van de bronteksten.'

uit de signalering door F B in Benedictijns Tijdschrift 2013/1, p.47

+++

 

'Het thema wordt door inleider Paul van Geest boeiend uitgewerkt' (...)

uit de korte recensie door P i e t e r   d e   B o e r in:  Boeken, De Oogst april 2013, p.32

+++

 


 

 

+

 

 

 


 


 latest changes here: 19-04-2013 16:01

 


Augustinus-bijdragen op VincentHunink.nl

Paul van Geest

Augustijns Instituut

Latijnse teksten van Augustinus

Damon

Dit boek bij Damon

Latijnse tekst sermo 185 (MS Word-bestand)

 

 


HOME VH / vincenthunink.nl

(c) 2014 V. Hunink

copyright statement  / contact